თუკი ოდესმე სცადეთ „მობი დიკის“ ან „სასაკლაო ნომერი ხუთის“ წაკითხვა და მიიჩნიეთ, რომ ეს წიგნები „მოსაწყენი“ იყო, ცდებით. აქ განხილულ კლასიკურ რომანებს ხშირად რთულად აღსაქმელი ან „მოსაბეზრებელი“ ლიტერატურის სახელი აქვთ, მაგრამ სიმართლე ისაა, რომ თითოეულმა მათგანმა დამსახურებულად მოიპოვა ლიტერატურული კლასიკის რეპუტაცია. შესაძლოა, დაგარწმუნოთ, რომ მინიმუმ ერთ მათგანს მაინც მიანიჭოთ კიდევ ერთი შანსი. ზოგჯერ უბრალოდ არ ვართ მზად კონკრეტული წიგნისთვის პირველივე წაკითხვისას. მას შესაძლოა წლები, ან ათწლეულებიც კი დასჭირდეს, რომ თაროზე დაგველოდოს, ან ჩვენს ქინდლებზე იდოს, სანამ სწორი დრო დადგება. ვიმედოვნებთ, ზოგიერთ თქვენგანს დავაბრუნებთ იმ წიგნთან, რომელიც ნაჩქარევად შეაფასეთ და კიდევ ერთხელ მივცემთ შანსს. ვლადიმირ ნაბოკოვი ყველაზე ცნობილია თავისი საკამათო წიგნით „ლოლიტა“; „ფერმკრთალი ცეცხლი“ მისი მომდევნო ნაწარმოებია და ის ისეთივე მხატვრულად რთულია, როგორც მისი წინამორბედი, თუმცა მას არ აქვს ამბავი, რომელიც მკითხველის აღშფოთებას ისახავს მიზნად. ამ ორ ნაწარმოებს საერთო ის აქვს, რომ ისინი შეიცავს ალბათ ყველაზე სრულყოფილად განხორციელებულ არასანდო მთხრობელებს მხატვრულ ლიტერატურაში. ეს არის ნაწილობრივ ის, რაც „ფერმკრთალ ცეცხლს“ ასეთ თავსატეხად აქცევს, განსაკუთრებით ახალგაზრდა მკითხველებისთვის. მთხრობელის არცერთ სიტყვას არ უნდა ენდოთ ბოლომდე. კიდევ ერთი ასპექტი, რომელიც გამოუცდელ მკითხველებს აბნევს, არის წიგნის უჩვეულო სტრუქტურა: ის ვითარდება ერთი გამოგონილი ავტორის, ჯონ შეიდის, ლექსის სახით და მეორის, ჩარლზ კინბოტის, ანოტაციებით. „ფერმკრთალი ცეცხლიდან“ სტრიქონებმა როლი ითამაშა ფილმ „ბლეიდ რანერ 2049“-ში, რაც ამ რომანისადმი პოპულარულ კულტურაში არსებული რამდენიმე თვალსაჩინო მინიშნებიდან მხოლოდ ერთ-ერთია. მკითხველებმა „ფერმკრთალ ცეცხლს“ არ უნდა მიუდგნენ, როგორც ადვილად წასაკითხ დეტექტივს ან ჩვეულებრივ რომანს. თუმცა, თუ თქვენ აფასებთ ორაზროვნებას, ექსპერიმენტებს და მზად ხართ თავსატეხისთვის, „ფერმკრთალი ცეცხლი“ ნამდვილად ღირს წაკითხვად. მიუხედავად იმისა, რომ მისი მემკვიდრეობა ძირითადად „ლოლიტას“ ირგვლივ არსებულ დისკურსს ემყარება, ნაბოკოვი ფურცლიდან ფურცელზე უმაღლეს დონეზე მოქმედებს. ფიოდორ დოსტოევსკი ლიტერატურის ერთ-ერთი ის ტიტანია, რომლის მნიშვნელობა საშუალო ადამიანისთვის დროთა განმავლობაში სულ უფრო ბუნდოვანი ხდება. ავტორი აქტიურობდა XIX საუკუნის შუა პერიოდში; თანამედროვე მკითხველისთვის, 1800-იან წლებში დაწერილი ნაწარმოები პრაქტიკულად ისეთივე უცხოა, როგორც ძველი საბერძნეთის ტექსტი. მისი ნაშრომების სხვადასხვა თარგმანმა ასევე შეიძლება უფრო მეტად შეაფერხოს მკითხველი. „დანაშაული და სასჯელი“ XX საუკუნის კრიმინალური ფანტასტიკის ჟანრისთვის მიმართულება იყო, რაც მას ჟანრის მოყვარულთათვის აუცილებლად წასაკითხ წიგნად აქცევს. მიუხედავად ამისა, არსებობს მარადიული თემები, რაც „დანაშაულსა და სასჯელს“ კლასიკად აქცევს, რომელსაც ღირს დაბრუნება. ის ლიტერატურის ერთ-ერთი უმწვერვალო ასახვაა დანაშაულის გრძნობისა, ედგარ ალან პოს „გამცემი გულის“ მსგავსად. მაგრამ მაშინ, როდესაც პოს მოკლე მოთხრობა თითქმის ჟანრის პროტოტიპი იყო, დოსტოევსკის ნაშრომი გამოირჩევა თავისი შეუდარებელი ფსიქოლოგიური რეალიზმით. „დანაშაული და სასჯელი“ ამას სრულყოფილად ასახავს. თავის არსში, „დანაშაული და სასჯელი“ მკვლელობისა და მისი შედეგების ამბავია. დოსტოევსკის პროზა გამორჩეულია იმით, თუ როგორ ატარებს მკითხველს დამნაშავე პროტაგონისტ რასკოლნიკოვის გონებაში, სანამ ის თავისი ძალადობის მორალურ შედეგებთან ჭიდაობს. რომანმა XX საუკუნის კრიმინალური ფანტასტიკის ჟანრისთვის მიმართულება დასახა, რაც მას ჟანრის მოყვარულთათვის აუცილებლად წასაკითხ წიგნად აქცევს. „მობი დიკის“ წაკითხვა არ არის ისეთი რთული, როგორც მისი რეპუტაცია გვკარნახობს, მაგრამ მისი სრულად გავლა დასაწყისიდან დასასრულამდე ნამდვილად გამოწვევაა. მისი ცნობილი საწყისი სტრიქონით „დამიძახეთ ისმაელი“, რომანი შეიცავს უამრავ დიდებულ პროზაულ ფრაგმენტს, დასამახსოვრებელ პერსონაჟებს და ისტორიას, რომელიც თანამედროვე ამერიკულ ნარატივში მითურ არქეტიპად იქცა. მას ასევე აქვს მრავალი მაღალტექნიკური მონაკვეთი, რომელიც ბუნდოვანს ხდის ზღვარს მხატვრულ და არამხატვრულ ლიტერატურას შორის. ეს არის სტილი, რომლის პიონერიც ჰერმან მელვილი იყო და რომელიც დღემდე პოპულარულია თანამედროვე ავტორებში. თუმცა, რადგან „მობი დიკი“ 175 წლის წინ გამოიცა, დღევანდელ მკითხველს სულ უფრო უჭირს მასთან დაკავშირება. მიუხედავად ამისა, თუ ამ ნაწილებს განიხილავთ, როგორც კულტურულ არტეფაქტებს და არა უბრალოდ გასართობს, აღმოაჩენთ, რომ წიგნისადმი ბევრად ღრმა შეფასება გექნებათ. ამავდროულად, „მობი დიკის“ პერსონაჟები და სიუჟეტი დღემდე რეზონანსულია; თუ „მოსაწყენი“ ნაწილები ხელს გიშლით, იცოდეთ, რომ სრულიად მისაღებია ამ თავების გამოტოვება. ორუელის „1984“ სამწუხაროდ, უფრო აქტუალურია, ვიდრე ოდესმე. ავტორიტარული მთავრობის ისტორია, რომელიც თანაბარი ძალით იყენებს ჭეშმარიტებასა და სიცრუეს იარაღად, თავისი დროის პროდუქტი იყო, როდესაც ის 1949 წელს გამოქვეყნდა, და ამავე დროს, საოცრად გამჭრიახი. ეს ნიშნავს, რომ მისი დისტოპიური ხედვა იმის შესახებ, თუ სად შეიძლება წასულიყო სამყარო, დადასტურდა გარკვეულწილად შემაშფოთებელი გზებით მომდევნო 70+ წლის განმავლობაში. „1984“ ინტელექტუალურად შემზარავი წიგნია. „1984“ ისეთი ტიპის წიგნია, რომელსაც მკითხველებმა შეიძლება თავდაპირველად უგულებელყონ ორუელის მიერ მთელ ნაწარმოებში გამოყენებული იდიოსინკრატული ჟარგონის გამო, რაც თავისთავად საყვარელი თანამედროვე სამეცნიერო ფანტასტიკის ტექნიკის წინამორბედია. მიუხედავად ამისა, რაც უფრო ღრმავდება მკითხველთა გაგება იმ კონტექსტის შესახებ, რომელშიც „1984“ დაიწერა, და მისი მუდმივი აქტუალობის შესახებ, ის ბევრად უფრო მიმზიდველი საკითხავი ხდება. „1984“ ინტელექტუალურად შემზარავი წიგნია. ის აღწევს შემაშფოთებელ ემოციურ მწვერვალს დასასრულისკენ, როდესაც პროტაგონისტი უინსტონ სმიტი „პარტიის“ მიერ გატეხილია, მაგრამ რომანის დიდი ნაწილი ყველაზე აზრიანი ხდება მაშინ, როდესაც მკითხველს აქვს განცდა...