„კრემატორი“: საშინელებათა ფილმი ნაცისტური კოლაბორატორის გონებაში

ამ თვეში Shudder-მა გამოუშვა საშინელებათა თამაშის, „მორგის ასისტენტის“ (The Mortuary Assistant) ეკრანიზაცია, სადაც პროფესიულად გვამებით გარემოცვა მხოლოდ დასაწყისია. მაგრამ ამ ფილმის ზედაპირული დემონები, ერთფეროვანი დავალებები და სიკვდილთან ჩვენი დამოკიდებულების ზედაპირული გააზრება მოკლებულია იმ ძალას, რაც მის გარემოცვაშია — ის არ არის „ჯეინ დოუს გაკვეთა“ (Autopsy Of Jane Doe), სადაც სიკვდილის კლინიკური გაგება მისი საიდუმლოებებით თავდაყირა დგება. ის ასევე არ არის ისეთი კარგი, როგორც „კრემატორი“ (The Cremator), სარკასტული და სადისტური ჩეხური ახალი ტალღის ფილმი, რომელიც სიკვდილის ინდუსტრიის საშინელებათა ქვეჟანრის მწვერვალზე დგას. რეჟისორი იურაი ჰერცია, ჰოლოკოსტის გადარჩენილი, რომელიც რავენსბრუკის საკონცენტრაციო ბანაკში იყო დაპატიმრებული. ფილმი ადაპტირებულია ლადისლავ ფუქსეს რომანის მიხედვით. „კრემატორი“ შემზარავი ფილმია, სავსე მკვლელობებითა და სიგიჟით. მაგრამ ის კიდევ უფრო საშიშია იმის გამო, თუ რამდენად ღრმად ჩაეფლობა მაყურებელი ნაცისტი კოლაბორატორის გონებაში. რამდენადაც „კრემატორი“ არის ჟანრული ფილმი კრემატორიუმის თანამშრომელზე, რომელიც სულ უფრო მეტად მიდრეკილი ხდება მსხვერპლთა ცეცხლში შეგდებისკენ, ის ასევე არის სუსტი ადამიანის ისტორია 1930-იანი წლების პრაღაში, რომელიც ძლიერმა ფაშისტებმა მოხიბლეს – ისტორიული მაგალითი, რომელიც განსაკუთრებით აქტუალური იყო მისი გამოსვლისას 1969 წელს, როდესაც ჩეხოსლოვაკიის „პრაღის გაზაფხული“ ახლახან ჩააქრო საბჭოთა ინტერვენციამ. ფილმში ნაცისტებს არასოდეს უწოდებენ „ნაცისტებს“, მხოლოდ „პარტიას“, რამაც ის პრაღის დღევანდელი დღის ავტორიტარული კომუნისტების ბუნებრივ შემცვლელად აქცია. ფილმის ეს ძლივს შენიღბული ინტერპრეტაცია გახდა მიზეზი, რომ ის აიკრძალა და მივიწყებულ იქნა 1990-იან წლებამდე, როდესაც ხავერდოვანი რევოლუციის შემდეგ საბოლოოდ კვლავ გამოჩნდა. მაგრამ პროგრესულ პოლიტიკასთან ერთად იყო ჰერცის გამორჩეულად უნიკალური ესთეტიკა, რომელიც განისაზღვრებოდა ტერი გილიამის მსგავსი ამოჭრილი ანიმაციით, კინეტიკური თანამედროვე მონტაჟით, თევზის თვალის ლინზებით, რაც იორგოს ლანთიმოსსაც კი უხერხულობას შეუქმნიდა და რუდოლფ ჰრუშინსკის ყველა დროის უცნაური შესრულებით. ჰრუშინსკი განასახიერებს კარელ კოფრკინგლს, ოფლიან და მძაფრ მზერას მქონე ასკეტს, რომელიც ფაშისტური სიკვდილის სწრაფვის პერსონიფიკაციაა. ის არა მხოლოდ მართავს კრემატორიუმს, ატარებს კუბოებს ცეცხლში და აგროვებს ფერფლს, არამედ პირადად ინვესტიციას დებს ფსევდო-ბუდიზმში, სადაც სიკვდილი ტანჯული სულებისთვის სიკეთედ იქცევა – ისინი ხომ უბრალოდ რეინკარნირდებიან თავიანთი ხორციელი ციხეებიდან გათავისუფლების შემდეგ. როგორც ბევრი უცნაური კინო-მკვლელისთვის, სიკვდილი კურთხევაა, ხოლო მისი აღსრულება – მზრუნველობის აქტი. კარელი თავისი ჯიბის სავარცხლით უსწორებს გვამებს თმას და დაკრძალვის რიტუალის დეტალებზე აკვიატებით ზრუნავს. ამ გზით, „კრემატორი“ კიდევ ერთ კავშირს ამყარებს 2026 წლის საშინელებათა ფილმთან: კარელი თავის მორგს „სიკვდილის ტაძარს“ უწოდებს, რაც „ძვლების ტაძრის“ შემზარავ და მოწიწებულ მფლობელს ეხმიანება. თუმცა, ჰერცის კინემატოგრაფია არ არის მოწიწებული. ეს არ არის „ინტერესთა ზონა“ (Zone Of Interest), სადაც ბანალური ბოროტება სტატიკური, დათრგუნული — თუნდაც თვალწარმტაცი ხდება. „კრემატორი“ მანიაკალური ფილმია, რომელიც ღრმად არის ჩამჯდარი არასტაბილურ ფსიქიკაში. ის სავსეა ასაფეთქებელი ჭრებითა და ექსპრესიონისტული მონტაჟებით, აღარაფერი ვთქვათ მის „პიპ შოუს“ (Peep Show) მსგავს POV დამახინჯებებზე და მუდმივ ტონალურ უზურპაციებზე (შიშველი ქალები ნადირობის გამოსახულებებს ერწყმის; სცენები კომიკურად არასწორად მიმართული „მატჩ-კატებით“ გადადის). ერთ მომენტში კამერა კატაფალკზე სხეულთან ერთად მოძრაობს, რითაც მაყურებელს სიკვდილის ცენტრალურ ნაწილზე ათავსებს. ეს არის ამაღელვებელი და შემაშფოთებელი ესთეტიკა, რომელიც აგებულია ოპერატორის, სტანისლავ მილოტას ხრიკების გამოყენებით და ეფექტურად აცილებს საშინელებათა ფილმს შიშისგან და უსაზღვრო ტერორისკენ მიმართავს. როდესაც კარელს და მის თვალთმაქცურ თავშეკავებას (ის არ ეწევა, არ სვამს, არ ღალატობს, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ამას აკეთებს) მისი ქვეყნისთვის მოახლოებული ნაციზმი ავიწროებს, მისი ფსიქიკური მდგომარეობა კიდევ უფრო არაპროგნოზირებადი ხდება და კიდევ უფრო მიდრეკილია, დაამახინჯოს თავისი პრინციპები, რათა ძლიერ იდეოლოგიას მოერგოს. ის არ არის მხოლოდ კოლაბორატორი, არამედ პატარა კაცი, რომელიც მზად არის თავისი ფასეულობები დაამახინჯოს შესაბამისობისთვის. მისი თვალთმაქცობა უფრო აშკარა ხდება, მისი ზიზღი „სისუსტის“ და „ქალური“ მიმართ უფრო გამოკვეთილი, მისი შთამბეჭდავი აღნაგობა კი – უფრო მუქარის შემცველი. ფილმის ბოლოს, მან სრულად გააერთიანა თავისი რწმენა ერთ ფატალისტურ მსოფლმხედველობაში, რომელიც რიფენშტალისეული ტრიბუნიდან გამოაცხადა: „ფიურერის ბედნიერი ახალი ევროპა და სიკვდილი. ეს არის ერთადერთი ორი რამ, რაც ჩვენ, ადამიანებს, ნამდვილად ვიცით.“ ეს არაფერს უწინასწარმეტყველებს კარგს კარელის გარშემომყოფთათვის, რომელთაც ჯერ არ მიუღიათ ნაციზმი გულში, იქნებიან ისინი თანამშრომლები თუ ოჯახის წევრები. უხილავი ჯარები იკეტება ქვეყნის საზღვრებზე და სიკვდილის მოჩვენება კარელის ირგვლივ იკეტება, კულმინაციას კი ჰალუცინაციურ ფინალში აღწევს, სადაც ბერად გადაცმული კარელი თავს შემდეგ დალაი ლამას აცხადებს. ეს არის შავი იუმორი ყველა იმ უაზრო ტყუილისა და ლოგიკური ტანვარჯიშის შესახებ, რაც კარელის მსგავს ადამიანებს სჭირდებათ თავიანთი სისასტიკის გასამართლებლად, თვითმოტყუების ტენდენცია, რომელიც თანამედროვე ტოტალიტარებშიც გრძელდება. და ჰერცი არასოდეს ენდობა დახვეწილობას: კარელის წმინდა დოპელგანგერი დაახლოებით იმავე დროს ჩნდება, როდესაც ახლად დანიშნული ნაცისტი მხიარულად იღებს გაზის კამერის კომისრის როლს, იერონიმუს ბოსხის „მიწიერი სიამოვნებების ბაღის“ წინ მდგომი.