"მილერის გზაჯვარედინი": ძმები კოენების მივიწყებული განგსტერული შედევრი

1990 წელს, ერთმანეთისგან რამდენიმე თვის შუალედით, გამოვიდა ორი საკვანძო განგსტერული ფილმი. ერთის მხრივ, მარტინ სკორსეზეს „კარგი ბიჭები“ განგსტერული ჟანრისა და მისი კარიერის კულმინაციას წარმოადგენდა, რაც აჩვენებდა, რომ კრიმინალური ქვესკნელი, როგორც ხმაურიანი წვეულება, ასევე გულისამაჩუყებელი, კოშმარული თავგადასავალია გონებისა და სულისთვის. მეორეს მხრივ, ფრენსის ფორდ კოპოლას „ნათლია: ნაწილი III“ იყო დიდებისა და მეინსტრიმული თაყვანისცემისკენ სასოწარკვეთილი დაბრუნების მცდელობა, რომელმაც ვერ შეძლო პირველი ორი ნაწილის სიმაღლეებამდე აჭრა. ამ ორი ფილმის ფონზე, თითქმის შეუმჩნევლად, გამოვიდა ჯოელ და ითან კოენების „მილერის გზაჯვარედინი“, ბოლო დროის ყველაზე ინტელექტუალური და პოეტური განგსტერული ფილმი. გამოსვლისას გაუგებარი, ეს ფილმი ძმები კოენების კვინტესენციას წარმოადგენს, რომელიც აერთიანებს ნუარის ლიტერატურისადმი მათ სიყვარულს პერსონაჟებთან, რომლებიც საკუთარი აზრებისა და ემოციების ტყვეობაში არიან მოქცეულნი. ეს არის მკაცრი, იარაღიანი კრიმინალური თრილერი – სანამ ის ასეთი აღარ არის, რადგან კოენები განგსტერის არქეტიპისა და თავად ჟანრის სულის სიღრმეებში იძირებიან. და სანამ ჩვენ მოუთმენლად ველით ძმები კოენების შესაძლო გაერთიანებას, ახლა საუკეთესო დროა ამ ფილმის ხელახლა სანახავად. „არიზონას აღზრდის“ შემდეგ, კოენების გრიალი შავ-კომედიური ფილმის, გაქცეული მშობლების შესახებ, სარეჟისორო წყვილი პოპულარობის ზენიტში იყო. მათი ცოცხალი კინოენა და უნიკალური დიალოგების შეგრძნება მათ მაყურებლებს მათი ხელობის სრულფასოვან მიმდევრებად აქცევს. თუ რამე უნდა ვიცოდეთ ძმები კოენების შესახებ, ეს ისაა, რომ ისინი არ მიჰყვებიან ტიპურ კარიერულ გზებსა და გადაწყვეტილებებს. ზედაპირულად, „მილერის გზაჯვარედინი“, რომელიც ორგანიზებული დანაშაულის გარემოშია განთავსებული აკრძალვის ეპოქაში, მათი ბინძური ნუარული დებიუტის, „უბრალო სისხლის“ ერთგვარ დაბრუნებას წარმოადგენდა. დუეტი ხშირად ხტუნავდა მკაცრ ნუარებსა და შეშლილ კომედიებს შორის, მაგრამ „მილერის გზაჯვარედინი“ მათი მრავალი განუსაზღვრელი ფილმიდან ერთ-ერთია, რომელიც ერთი შეხედვით ელემენტარული ჩანს, მაგრამ სავსეა ტექსტუალური სიღრმის ლიტერატურული დონეებით. ფილმი მოგვითხრობს ტომ რიგანზე (გაბრიელ ბირნი), ძლევამოსილი კრიმინალური ბოსის, ლეოს (ალბერტ ფინი) მრჩეველზე, რომელიც ცდილობს მშვიდობა შეინარჩუნოს მასსა და მეტოქე ბანდის ბოსს, ჯონი კასპარს (ჯონ პოლიტო) შორის. გზად, მისი გადაუწყვეტელობა ურყევ ფსიქოლოგიურ კონფლიქტს იწვევს, რადგან ის ძალადობრივი დაპირისპირების შუაგულში იმყოფება. დამაკმაყოფილებელი ვისცერული მღელვარებითა და მედიტაციური სიმძაფრით სავსე ფილმი, „მილერის გზაჯვარედინი“ განგსტერული ჟანრის ტროას ცხენია. ძმები კოენები, პულპისტი ნოველისტის, დეშიელ ჰამეტის ნამუშევრებით, განსაკუთრებით „წითელი მოსავლითა“ და „შუშის გასაღებით“, ასევე სხვა კლასიკური Warner Bros.-ის განგსტერული ფილმებით ძლიერ გავლენით, ჟანრის მდიდარ ფორმალიზმს განსაკუთრებული ოსტატობით გადმოსცემენ. ეპოქის გარემო და სამოსი სავსეა ინდივიდუალურობითა და ხასიათით. ამ უზნეო პერსონაჟებისადმი მიჯაჭვულობას გრძნობ, რაც ჟანრის საბოლოო ჯადოსნური ტრიუკია. კოენებს უყვართ წარსულის საყვარელი ფილმებისა და წიგნების ნიმუშების გამოყენება, მათი შერწყმა ვიზუალური ნარატივისა და დიალოგის მიმართ მათი მახვილი მზერით და რაღაც უნიკალურის შექმნა, მიუხედავად მათი რეცეპტის რეტრო ხასიათისა. როდესაც ფილმის ფსიქოლოგია იწყებს საკუთარი თავის გახსნას, „მილერის გზაჯვარედინი“ მოულოდნელად განგსტერული ტროპებისა და მათი პერსონაჟთა არქეტიპების სუბვერსიულ დეკონსტრუქციად იქცევა. სიუჟეტის დრამატული არსი გაცილებით ნაკლებად არის დაკავშირებული მკვლელობებთან და უფრო მეტად – ტომ რიგანის მიერ იმის გარკვევასთან, თუ ვინ არის ის, როგორც პიროვნება. „მილერის გზაჯვარედინის“ წერისას ჯოელ და ითან კოენებს მწერლის ბლოკი დაემართათ. ამ რთული ამბისგან თავის დასაღწევად, მათ დაწერეს თავიანთი შემდეგი ფილმის, „ბარტონ ფინკის“ სრული სცენარი – ამბავი უბედური დრამატურგის შესახებ, რომელიც ჰოლივუდის სცენარისტთა სამყაროში მოხვდა და ცხელებით საკუთარ თავში ჩაიკეტა. არცერთ ფილმს არ გამოუხატავს ასე ნათლად მწერალი, რომელიც შემოქმედებით ბარიერებს ებრძვის ეკრანზე, როგორც „მილერის გზაჯვარედინი“. მიუხედავად იმისა, რომ კოენები ცნობილი არიან კამერისა და ფურცლის მიმართ სიზუსტით (ეს შეიძლება გავრცელებულად ჩანდეს, მაგრამ იმპროვიზაცია მათ გადასაღებ მოედნებზე იშვიათობაა), ტომი ამ მაფიოზურ ომში გავლენიან ფიგურად არის ნაჩვენები, მაგრამ ის გამუდმებით კარგავს თავს, პირდაპირი და გადატანითი მნიშვნელობით. ქარში ქუდს კარგავს და სასოწარკვეთილი დასდევს მას, რაც მისი კონტროლის დაკარგვის სიმბოლოა. პერსონაჟის მიდრეკილება, დაუსრულებლად იცვალოს ერთგულება ყველა მხარის მიმართ – ლეოს, კასპარისა და ბუკმეკერ ბერნი ბერნბაუმის (ჯონ ტურტურო) მიმართ – უკავშირდება კოენების უპირატესობას ნევროტული პერსონაჟების მიმართ, რომლებსაც, ერთი შეხედვით, სრულყოფილი გეგმა აქვთ მანამ, სანამ რაღაც არ შეფერხდება, როგორც ეს ჩანს მათ დანაშაულის წარუმატებელ შედევრებში, „ფარგოსა“ და „მოხუცებისთვის ადგილი არ არის“. „მილერის გზაჯვარედინი“ სალაროებში ჩავარდა და 1990 წელს გამოსვლისას მხოლოდ 5 მილიონი დოლარი გამოიმუშავა. მიუხედავად იმისა, რომ მას ნაცნობი, დამაკმაყოფილებელი კრიმინალური/ნუარული თრილერის ელემენტები ჰქონდა, ფილმი უბრალოდ ზედმეტად გაუმჭვირვალე და მედიტაციური იყო იმისთვის, რომ მაღალკომერციულ პროდუქტად ქცეულიყო. სწორედ იმიტომ, რომ ის ასეთი ინტელექტუალური სავარჯიშოა, დატვირთული კინოისტორიის უამრავი ალუზიით, „მილერის გზაჯვარედინი“ ძმები კოენების ყველაზე ღირებული ფილმია ხელახლა სანახავად. კოენების ფილმოგრაფიის სილამაზე ისაა, რომ თითოეული ფილმის სრულად შეფასება შეიძლება ზედაპირულ დონეზეც. „დიდი ლებოვსკის“ ყურება მხოლოდ უწყვეტი სიცილისთვის შეგიძლიათ, მაგრამ თუკი გსურთ მისი უფრო ყოვლისმომცველი დონეზე გამოკვლევა, მას აქვს...