2022 წლის 12 აგვისტოს ინდოელი წარმოშობის რომანისტ სალმან რუშდის 15 ჭრილობა მიაყენეს, როდესაც ის ნიუ-იორკის ქალაქ ჩაუტაკვაში სიტყვით გამოდიოდა. თავდასხმა, რომელსაც ფართო საზოგადოებრივი რეზონანსი მოჰყვა, უდავოდ ტრავმული იყო, როგორც ფიზიკურად, ასევე ფსიქოლოგიურად. თუმცა, მან ასევე დაასრულა მეტაფიზიკური ტრანსფორმაცია, რომელიც 30 წელზე მეტი ხნის წინ დაიწყო. 1989 წელს რუშდის ყურანით შთაგონებულმა მაგიური რეალიზმის ნაწარმოებმა „ეშმაკური ლექსები“ ის მკრეხელობის ბრალდებით გამოცხადებული ფატვის სამიზნედ აქცია. ამ მომენტიდან მოყოლებული, ის მსოფლიოში დაიწყო ასოცირება პიროვნულ თავისუფლებასთან და იმ შიშებთან, რომელთა წინაშეც დგანან გაბედული ხელოვანები, რომლებიც რელიგიის ან ფუნდამენტალიზმის კრიტიკას ბედავენ. 12 აგვისტოს დანამ, რომელმაც მას ჭრილობები მიაყენა, და იმ ადამიანმა, ვინც მას ფლობდა, არა მხოლოდ მისი მარჯვენა თვალი და უსაფრთხოების განცდა წაართვა, არამედ საბოლოოდ მოწამედ აქცია. ერთხელ და სამუდამოდ, მან ის სიმბოლოდ აქცია. ალექს გიბნის დოკუმენტური ფილმი „დანა: სალმან რუშდის მკვლელობის მცდელობა“, რომლის პრემიერაც წელს სანდენსის კინოფესტივალზე შედგა, ავტორს ხელახლა გააადამიანურებს. „დანა“ რუშდის წარმოგვიდგენს სრულყოფილად და ყოვლისმომცველად, მას დაუცველ მომენტებში გვიჩვენებს, როდესაც ის უკვე „დაჭრილია“. თავდასხმის შემდეგ დღეებში, პენსილვანიის საავადმყოფოს საწოლში მყოფი რუშდი და მისი მეუღლე, პოეტი და ფოტოგრაფი რეიჩელ ელაიზა გრიფიტსი, თავიანთი სრულიად ახალი ვიდეოკამერით იწერენ მის ჭრილობებსა და ხანგრძლივ გამოჯანმრთელებას. „ეს უნდა დოკუმენტირდეს“, — თანხმდებიან ისინი, რაც საფუძვლად დაედო იმ ინტიმური კადრების საგანძურს, რომელიც გიბნის ფილმის ბაზისს ქმნის. მიუხედავად იმისა, რომ ფილმი ტექნიკურად რუშდის ავტობიოგრაფიულ ნაწარმოებს, „დანა: მედიტაციები მკვლელობის მცდელობის შემდეგ“ ეფუძნება – საიდანაც რუშდი მონაკვეთებს საუნდტრეკზე ახმოვანებს – ის არც ისე ადაპტაციაა, რამდენადაც სასიცოცხლო დანამატი გარედან დანახული პერსპექტივით, რომელიც გვიჩვენებს ბევრ რამეს, რისი დანახვაც რუშდის არ შეეძლო, ან, უფრო სწორად, რისი დანახვაც მისთვის მისივე კეთილდღეობისთვის იყო აკრძალული. პირველი შემზარავი გამოსახულება, რომელიც მაყურებელს შეძრავს, რუშდის მარჯვენა თვალია, გასიებული და სისხლიანი ამოუცნობლობამდე. გახსნის პირველივე წუთებიდან, „დანა“ უსიტყვოდ გვპირდება, რომ ფანატიკური რწმენის საფასურის ასახვაში არაფერს დამალავს. პირველი საათის უმეტესი ნაწილის განმავლობაში რუშდი უმოძრაოდ წევს და გრიფიტსი იწერს, თუ როგორ გამოხატავს ეჭვებსა და შფოთვას ორივეს სახელით, რადგან ავტორი იწყებს საკუთარი, ფრთხილად კონსტრუირებული „მეს“ დაკარგვას. შესაძლოა, ერთადერთი პრინციპი, რომელიც რჩება – და რომელზეც არცერთი მათგანი პირდაპირ არ საუბრობს – მისი სიამაყეა. ის იშვიათად აღიარებს რამეს კამერასთან უშუალოდ, გრიფიტსს უტოვებს მის მაგივრად საუბრის უფლებას, გიბნის კი საშუალებას აძლევს, ხარვეზები საარქივო კადრების ნაკადით შეავსოს. ფილმის პრემიერაზე პარკ სიტიში, გიბნიმ აღნიშნა, რომ ფიქრობდა „დანას“ მასშტაბების ბოლო მოვლენებით შეზღუდვას. თუმცა, მისმა გადაწყვეტილებამ, დროში უკან ეთხოვა, რუშდის ბავშვობამდე მუმბაიში (მაშინ ბომბეი), მის ემიგრაციამდე ბრიტანეთში და საბოლოოდ ნიუ-იორკში გადასვლამდე, უამრავი უხილავი ძაფი დააკავშირა, რაც ფილმს არა მხოლოდ პირად ტრაგედიად, არამედ პირად სიმტკიცედ აქცევს. მას შემდეგ, რაც მისი ცხოვრება აიათოლა ხომეინის ედიქტით (რამაც რუშდი ფაქტობრივად პოლიტიკურ პაიკად აქცია) თავდაყირა დადგა, მას შედარებით იზოლაციაში ცხოვრების თავიდან სწავლა მოუწია. და მიუხედავად იმისა, რომ ის საბოლოოდ გამოვიდოდა ამ ნაჭუჭიდან ნიუ-იორკში, თავდასხმა აიძულებდა მას დაეფიქრებინა, იყო თუ არა ზედმეტად უდარდელი ნახევრად საჯარო ცხოვრებით. დანაშაულის გრძნობა ღრღნის რუშდის მის ხმოვან კომენტარებში, რომლებიც – თუმცა მისი ირონიული, ანგლო-ინდური იუმორით არის გაჟღენთილი – ჩვეულებრივ თან ერთვის ნერვულ, ანიმირებულ ჩანახატებს, თავდასხმის აბსტრაქტულ გამოსახულებებს და რუშდის წარმოსახვით საუბრებსაც კი თავდამსხმელთან. ეს კიდევ უფრო მეტად ავლენს მის ფიქრებს თავდასხმისა და მისი უფრო დიდი მნიშვნელობის შესახებ, რადგან ის იხსენებს, თუ როგორ განიცდიდა მენტალურ დაღმასვლას მძიმე ფიზიკური თერაპიის დროს. ამ პერიოდში ავტორი სხვადასხვა კლასიკურ ფილმს – ჰიჩკოკის „ფსიქო“, პოლანსკის „დანა წყალში“, ბერგმანის „მეშვიდე ბეჭედი“ და ა.შ. – იყენებს როგორც შედარების წერტილებს ძალადობის, მისი იმპულსისა და ფსიქოლოგიური შედეგების გასაანალიზებლად, თუმცა განსაკუთრებით ნიშანდობლივი ამ საეტაპო ნაწარმოებების შესახებ ისაა, რაც მათზე უთქმელი რჩება. ნახსენები ფილმების უმეტესი ნაწილი (რომელთა კადრებიც კონტექსტში ჩანს) 1950-იანი წლების ბოლოსა და 60-იანი წლების დასაწყისს განეკუთვნება – პერიოდი, როდესაც ახალგაზრდა რუშდი (დაბადებული 1947 წელს) ყველაზე შთამბეჭდავი ასაკში იქნებოდა. აქცენტის დახვეწილობით, „დანა“ არა მხოლოდ აკვირდება მრავალ აუდიო-ვიზუალურ შთაგონებას, რომელიც ავტორის შემოქმედებით მსოფლმხედველობას ქმნის, არამედ უნებლიედ მათ ისე აჩვენებს, თითქოს რუშდი წარსულში ეძებს კომფორტის განცდას, თითქოს ბავშვობის მოგონებებში ბრუნდება, მაშინ როცა შესაძლოა სასიკვდილო სარეცელზე იწვა. ფილმიც და მისი სუბიექტიც ერთნაირად აისახება ყველაფერზე, რაც მას ქმნიდა, და ამგვარად, ყველაფერზე, რამაც თავდასხმამდე მიიყვანა, თითქოს ეს განწირული იყო. მათთვის, ვინც არ იცნობს რუშდის შემოქმედებას, დოკუმენტური ფილმი ასევე ათავსებს მის ყველაზე მნიშვნელოვან ნაწერებს ადგილის, დროის, გლობალური და პირადი განწყობის კონტექსტში. ძველი და ახალი ჩანაწერების გამოყენებით, ის რუშდის საშუალებას აძლევს, წარმოადგინოს თითოეული მისი კატალიზატორი და გამოთქვას თავისი აზრები და განცდები.