სალმან რუშდის თავდასხმა და დოკუმენტური ფილმი „დანა“: მოწამის კვლავ ადამიანად ქცევა

2022 წლის 12 აგვისტოს, ინდოელი წარმოშობის რომანისტი სალმან რუშდი ნიუ-იორკში, ჩაუტაკუაში, გამოსვლისას 15-ჯერ დანით დაჭრეს. თავდასხმა, რომელმაც ფართო საზოგადოებრივი რეზონანსი გამოიწვია, უდავოდ ტრავმული იყო, როგორც ფიზიკურად, ასევე ფსიქოლოგიურად. თუმცა, მან ასევე დაასრულა მეტაფიზიკური ტრანსფორმაცია, რომელიც 30 წელზე მეტი ხნის წინ დაიწყო. 1989 წელს რუშდის ყურანით შთაგონებულმა მაგიური რეალიზმის ნაწარმოებმა „სატანურმა ლექსებმა“ ის მკრეხელობის ბრალდებით გამოცემული ფატვის სამიზნედ აქცია. ამ მომენტიდან მოყოლებული, მსოფლიოში ის ასოცირდებოდა პირად თავისუფლებასთან და იმ საფრთხეებთან, რომლებსაც აწყდებიან ღიად მოლაპარაკე ხელოვანები, რომლებიც ბედავენ რელიგიის ან ფუნდამენტალიზმის კრიტიკას. 12 აგვისტოს, დანამ, რომლითაც ის დაჭრეს, და პირმა, ვინც ის იძრო, არა მხოლოდ მისი მარჯვენა თვალი და უსაფრთხოების განცდა წაართვა, არამედ საბოლოოდ მოწამედ აქცია. მან ის საბოლოოდ სიმბოლოდ აქცია. ალექს გიბნის დოკუმენტური ფილმი „დანა: სალმან რუშდის მკვლელობის მცდელობა“, რომლის პრემიერაც წლევანდელ სანდენსის კინოფესტივალზე შედგა, მას კვლავ ადამიანად წარმოგვიდგენს. „დანა“ რუშდის აღწერს სრულყოფილად და ყოვლისმომცველად, მას ყველაზე დაუცველ მომენტებში შლის, როდესაც ის უკვე სასტიკად იყო დაჭრილი. თავდასხმის შემდგომ დღეებში პენსილვანიის საავადმყოფოს საწოლში მწოლიარე რუშდი და მისი მეუღლე, პოეტი და ფოტოგრაფი რეიჩელ ელიზა გრიფიტსი, თავიანთი სრულიად ახალი ვიდეოკამერით იწერენ მის დაზიანებებსა და ხანგრძლივ გამოჯანმრთელებას. „ეს უნდა დოკუმენტირდეს“, — თანხმდებიან ისინი, რაც საფუძვლად დაედო იმ ინტიმური კადრების საგანძურს, რომელიც გიბნის ფილმის საფუძველს ქმნის. მიუხედავად იმისა, რომ ფილმი ტექნიკურად რუშდის ავტობიოგრაფიულ ნარკვევს, „დანა: მედიტაციები მკვლელობის მცდელობის შემდეგ“ ეფუძნება – საიდანაც რუშდი მონაკვეთებს საუნდტრეკზე კითხულობს – ის იმდენად ადაპტაცია კი არ არის, რამდენადაც სასიცოცხლო დანამატი გარედან დანახული პერსპექტივიდან, რომელიც გვიჩვენებს ბევრ რამეს, რის დანახვაც რუშდის არ შეეძლო, ან, უფრო ზუსტად, რის დანახვასაც საკუთარი კეთილდღეობის გამო უშლიდნენ. პირველი შემზარავი გამოსახულება, რომელიც მაყურებელს აშფოთებს, რუშდის მარჯვენა თვალია, შეშუპებული და სისხლიანი, ამოუცნობი. გახსნის წუთებშივე, „დანა“ უსიტყვოდ გვპირდება, რომ არ მოერიდება სიმართლის წარმოჩენას ფანატიკური მრწამსის ფასის ჩვენებისას. პირველი საათის უმეტესი ნაწილის განმავლობაში რუშდი უძრავად წევს, გრიფიტსი კი იწერს საკუთარ თავს, როგორ გამოხატავს ეჭვებსა და შფოთვას ორივეს სახელით, რადგან ავტორი იწყებს საკუთარი, საგულდაგულოდ აგებული პიროვნების შეგრძნების დაკარგვას. ალბათ, ერთადერთი პრინციპი, რომელიც რჩება – რაზეც არც ერთი მათგანი არ საუბრობს ღიად – მისი სიამაყეა. ის იშვიათად აღიარებს კამერას პირდაპირ, გრიფიტსს უტოვებს მის მაგივრად საუბარს, გიბნის კი ხარვეზების შევსებას საარქივო კადრების ნაკადით. ფილმის პარკ-სიტიში პრემიერის დროს გიბნიმ აღნიშნა, რომ ფიქრობდა „დანას“ მასშტაბის ბოლოდროინდელი მოვლენებით შეზღუდვაზე. თუმცა, მისმა გადაწყვეტილებამ, დროში უკან ემოგზაურა, რუშდის ბავშვობიდან მუმბაიში (მაშინდელ ბომბეიში), მის ემიგრაციამდე ბრიტანეთში და საბოლოოდ ნიუ-იორკში გადასვლამდე, მრავალი უხილავი ძაფი დააკავშირა, რაც ფილმს არა მხოლოდ პირად ტრაგედიად, არამედ პირად სიმტკიცედ წარმოაჩენს. მას შემდეგ, რაც მისი ცხოვრება აიათოლა ხომეინის ედიქტით (რომელმაც რუშდი ფაქტობრივად პოლიტიკურ პაიკად აქცია) თავდაყირა დადგა, მას ხელახლა მოუწია შედარებით იზოლაციაში ცხოვრების სწავლა. და მიუხედავად იმისა, რომ ის საბოლოოდ გამოვიდოდა ამ ნიჟარიდან ნიუ-იორკში, თავდასხმა აიძულებდა მას დაფიქრებულიყო, იყო თუ არა ზედმეტად უდარდელი ნახევრად საჯარო ცხოვრებით. დანაშაულის გრძნობა ღრღნის რუშდის მის ხმოვან კომენტარებში, რომლებიც – მიუხედავად იმისა, რომ მისი მახვილგონივრული, ანგლო-ინდური იუმორით არის გაჟღენთილი – ჩვეულებრივ თან ახლავს ნერვული, ანიმაციური ესკიზები, დაჭრის აბსტრაქტული გამოსახულებები და რუშდისა და მისი თავდამსხმელის წარმოსახვითი საუბრებიც კი. ეს უფრო მეტად ჩასწვდება მის ფიქრებს თავდასხმასა და მის უფრო ღრმა მნიშვნელობაზე, რადგან ის იხსენებს ფსიქიკურ კოლაფსს მძიმე ფიზიოთერაპიის დროს. ამ პერიოდში ავტორი იყენებს სხვადასხვა კლასიკურ ფილმს – ჰიჩკოკის „ფსიქო“, პოლანსკის „დანა წყალში“, ბერგმანის „მეშვიდე ბეჭედი“ და ა.შ. – როგორც შედარების წერტილებს ძალადობის, მისი სტიმულისა და ფსიქოლოგიური შედეგების გასაანალიზებლად, თუმცა, რაც განსაკუთრებით მეტყველია ამ ნიშნულებზე, არის ის, რაც მათ შესახებ უთქმელი რჩება. ნახსენები ფილმების აბსოლუტური უმრავლესობა (რომელთა კადრები კონტექსტში ჩანს) არის 1950-იანი წლების ბოლოსა და 60-იანი წლების დასაწყისისა, იმ დროიდან, როდესაც ახალგაზრდა რუშდი – დაბადებული 1947 წელს – ყველაზე მეტად იქნებოდა შთაბეჭდილებების ქვეშ. თავისი აქცენტების დახვეწილობით, „დანა“ არა მხოლოდ მიაკვლევს მრავალ აუდიო-ვიზუალურ შთაგონებას, რომლებიც ქმნიან ავტორის შემოქმედებით ხედვას, არამედ შემთხვევით წარმოაჩენს მათ, როგორც რუშდის მიერ წარსულში კომფორტის ძიებას, თითქოს ის ბავშვობის მოგონებებში ბრუნდება, მაშინ როცა შეიძლება სასიკვდილო სარეცელზე იწვა. ფილმიც და მისი სუბიექტიც ერთნაირად აანალიზებენ ყველაფერს, რამაც ის შექმნა, და, შესაბამისად, ყველაფერს, რამაც მისი თავდასხმა გამოიწვია, თითქოს ეს ბედისწერა ყოფილიყო. ნებისმიერისთვის, ვინც არ იცნობს რუშდის შემოქმედებას, დოკუმენტური ფილმი ასევე კონტექსტში აყენებს მის ყველაზე მნიშვნელოვან ნაწერებს ადგილის, დროის, გლობალური და პირადი განწყობის ფონზე. ძველი და ახალი ჩანაწერების გამოყენებით, ის რუშდის საშუალებას აძლევს, წარმოადგინოს თითოეული თავისი კატალიზატორი.