სტენლი კუბრიკის „დიდების ბილიკები“: ფილმი, რომელმაც ტრიუფოს თეორია ომის შესახებ უარყო

ფრანსუა ტრიუფომ განაცხადა, რომ შეუძლებელი იქნებოდა ნამდვილი ანტი-საომარი ფილმის შექმნა, მაგრამ სტენლი კუბრიკის 1957 წლის შედევრმა „დიდების ბილიკები“ დაამტკიცა მისი არასწორობა. კუბრიკი თავისი კარიერის განმავლობაში მრავალ სხვადასხვა ჟანრში მუშაობდა, კრიმინალიდან სამეცნიერო ფანტასტიკამდე და საშინელებათა ფილმებამდე, მაგრამ ის მუდმივად უბრუნდებოდა ომის თემას. მან სატირული კუთხით ასახა ვიეტნამის ომი ფილმში „მთლიანად მეტალის ჟაკეტი“ (Full Metal Jacket). მან ხაზი გაუსვა ურთიერთგარანტირებული განადგურების უიმედობას თავისი ბირთვული ფარსით „დოქტორი სტრეინჯლავი“ (Dr. Strangelove). კუბრიკის არც ერთ ომის ფილმს ღიად არ განუდიდებია ომი, მაგრამ მისი ყველაზე აგრესიულად ანტი-საომარი ფილმი – ის, რომელმაც ტრიუფო ცრუვყო – სამართლიანი რისხვის შუქურად რჩება. ფრანსუა ტრიუფოს, ფრანგული ახალი ტალღის ერთ-ერთ ფუძემდებელსა და ყველა დროის ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან რეჟისორს, ომის ჟანრის შესახებ ძალიან მკაფიო მოსაზრებები ჰქონდა. მან განაცხადა (BBC-ის მეშვეობით), რომ შეუძლებელი იყო ისეთი ომის ფილმის გადაღება, რომელიც ჭეშმარიტად ანტი-საომარ პოზიციას დაიკავებდა. ტრიუფო ამტკიცებდა, რომ კინოსთვის დამახასიათებელი სანახაობრიობა აუცილებლად გამოიწვევდა ომის ნებისმიერი ასახვის ამაღელვებლად წარმოჩენას, რაც განადიდებდა სისხლისღვრას და ძირს უთხრიდა ომის შესახებ ნებისმიერ კრიტიკულ გზავნილს. მაყურებელი მხარს დაუჭერს ნებისმიერ პერსონაჟს, რომელსაც ის მიჰყვება, ამიტომ ისინი უდავოდ დაიკავებენ მხარეს ეკრანულ კონფლიქტში და მათ გამარჯვებას ისურვებენ, რითაც გამოტოვებენ ანტი-საომარი გზავნილის არსს. არც თუ ისე შორს უნდა ეძებოთ ისეთი ომის ფილმები, რომლებიც ამაში არიან დამნაშავენი. „შავი ქორი ჩამოვარდა“ (Black Hawk Down) ღიად ადიდებს თავის გმირებს და დემონიზებას უკეთებს მეორე მხარის ჯარისკაცებს. „ამერიკელი სნაიპერი“ (American Sniper) ერაყის ომს აბსურდულად ჯინგოისტური, გამარტივებული კუთხით წარმოაჩენს. მაგრამ ყველა ომის ფილმი არ ექცევა ომის განდიდების მახეში, მოქმედებითი კინოს თანდაყოლილი მღელვარებით. 1957 წელს კუბრიკმა გამოუშვა ფილმი, რომელიც დღემდე ითვლება მის ერთ-ერთ უდიდეს ნამუშევრად – „დიდების ბილიკები“. ის ეფუძნებოდა ჰამფრი კობის 1935 წლის ამავე სახელწოდების რომანს, რომელიც თავის მხრივ პირველი მსოფლიო ომის დროს მომხდარ სუანის კაპრალების რეალურ ინციდენტს ეფუძნებოდა. კირკ დუგლასი ასრულებს პოლკოვნიკ დექსის როლს, პირველი მსოფლიო ომის ვეტერანისას, რომელსაც მეთაურები უბრძანებენ „ჭიანჭველების ბორცვზე“, კარგად დაცულ გერმანულ პოზიციაზე შეტევის დაგეგმვას. იმის დანახვისას, რომ ეს თვითმკვლელური მისიაა, რომელიც წარუმატებლობისთვისაა განწირული, დექსი უარს ამბობს თავისი კაცების „არავის მიწაზე“ გაგზავნაზე სასიკვდილოდ. ეს კეთილშობილური გადაწყვეტილებაა, მაგრამ ის დექსს და მის კაცებს დიდ პრობლემებში ახვევს მაღალჩინოსნებთან. სამხედრო მაღალჩინოსნები, რომლებიც კომფორტულად სხედან თავიანთ სამხედრო ოთახში, გაღიზიანებულები არიან იმით, რომ დექსმა თავისი კაცები ამ უშედეგო მისიაზე არ გააგზავნა. ისინი შემთხვევით ირჩევენ სამ კაცს სამხედრო სასამართლოზე სამაგალითოდ დასჯისთვის, და დექსი – რომელიც ომამდე ადვოკატი იყო – გადაწყვეტილია დაიცვას ისინი. „დიდების ბილიკები“ არის კლასიკური ისტორია ერთი გმირული ინდივიდის მიერ კორუმპირებული ინსტიტუტის წინააღმდეგ აღდგომის შესახებ, ისევე როგორც ბანი კოლვინი „მავთულში“ (The Wire) ან რენდლ მაკმერფი „გუგულის ბუდეზე გადაფრენისას“ (One Flew Over the Cuckoo’s Nest). დექსის ყველა მცდელობის მიუხედავად, სამართლიანობის აღსადგენად, სასამართლო პროცესი ფარსია. არ არსებობს წერილობითი ბრალდება, არ არის წარმოდგენილი სასამართლო სტენოგრაფი და სასამართლო უარყოფს მტკიცებულებებს, რომლებიც დაეხმარებოდა ბრალდებულების საქმეს. დუგლასი თავისი კარიერის ერთ-ერთ საუკეთესო შესრულებას გვთავაზობს პოლკოვნიკ დექსის როლში. ის ნამდვილად გადმოსცემს ამ კაცის სამართლიან აღშფოთებას კორუფციის წინააღმდეგ მის აღსანიშნავ, მაგრამ საბოლოოდ უშედეგო ბრძოლაში. მას არ შეუძლია შეაჩეროს სასამართლო, რომ არ დასცინოს მართლმსაჯულების სისტემას, მაგრამ მას შეუძლია მათ საჯაროდ მიმართოს ვნებიანი სიტყვით, და დუგლასი დამაჯერებლად გადმოსცემს ამ ემოციურ მომენტს. მთელი თავისი კარიერის განმავლობაში დუგლასმა მრავალი შესანიშნავი როლი შეასრულა, რომლებიც საუკეთესოდ შეიძლება ჩაითვალოს. სულ რაღაც სამი წლის შემდეგ, დუგლასი კუბრიკს კვლავ შეუერთდა ფილმში „სპარტაკი“ (Spartacus) მთავარი როლის შესასრულებლად, და ის ამ ფილმშიც ბრწყინვალე იყო. ის ასევე ფანტასტიკური იყო ფილმებში „კოზირი ხვრელში“ (Ace in the Hole), „შვიდი დღე მაისში“ (Seven Days in May) და „სიცოცხლის წყურვილი“ (Lust for Life). მაგრამ დექსი შესაძლოა დუგლასის ყველა დროის უდიდესი შესრულება იყოს. მისი რისხვა მეთაურების მიმართ, მისი განადგურება მისი კაცების მიმართ მოპყრობის გამო და დასკვნითი სცენის მწარე-ტკბილი განცდა – ყველაფერი სრულიად რეალურად გამოიყურება. „დიდების ბილიკები“ იყო პირველი ფილმი, რომელმაც ტრიუფოს თეორია უარყო, მაგრამ მას შემდეგ ათწლეულების განმავლობაში მრავალი სხვა მტკიცედ ანტი-საომარი ფილმი გამოჩნდა, რათა გაეძლიერებინათ ეს კონტრარგუმენტი. „ალჟირის ბრძოლა“ (The Battle of Algiers) ასახავს ომის საშინელებებს და რევოლუციის ფასს თითქმის დოკუმენტური რეალიზმით. „ირმებზე მონადირე“ (The Deer Hunter) აჩვენებს ბრძოლის ველზე მიღებული გამოცდილების დამანგრეველ ფსიქოლოგიურ ზარალს, ფილმის უმეტესი ნაწილის პერსონაჟების სამხედრო სამსახურის შემდგომ პერიოდისთვის დათმობით. ფილმი ვიეტნამში მხოლოდ დაახლოებით ნახევარ საათს ატარებს, მაგრამ ტრავმა ამ ბიჭებთან რჩება მთელი ცხოვრების განმავლობაში. „მოდი და ნახე“ (Come and See) და „ციცინათელების საფლავი“ (Grave of the Fireflies) ორივემ გამოიკვლია ომის საშინელება ბავშვების თვალით – და ამით ხაზი გაუსვა ომის ჭეშმარიტ ტრაგედიას. „დიდების ბილიკები“ შესაძლოა პირველი ჭეშმარიტი ანტი-საომარი ფილმი იყო, მაგრამ ის არ იყო უკანასკნელი.