ტიმ ბარტონი, ედვარდ მაკრატელხელა და მონსტრის გული: „ფრანკენშტეინის“ მემკვიდრეობა ბარტონის კინოში

არსებობს საშინელებათა ფილმების გარკვეული სახეობა, რომელთან ერთადაც იზრდები და რომელსაც ვერასოდეს ივიწყებ — ნისლით დაფარული პაპიე-მაშეს საფლავის ქვები, მონსტრები, რომლებსაც სიცოცხლე თავადაც უკვირთ. ძველი Universal-ის ციკლი, გვიანი ღამის AMC მარათონები, ის დრო, როცა ადგილობრივი არხი „კოლჩაკის“ გამეორებების შემდეგ „ფრანკენშტაინის პატარძალს“ უშვებდა. ტიმ ბარტონს ეს ყველაფერი ფილტვებში უნდა ჰქონოდა ჩაყლაპული, რადგან როდესაც საკუთარი ფილმების გადაღება დაიწყო, ყველა ეს კლასიკური ჩრდილი მის უკან მოციმციმებდა, თითქოს ვიღაც ძველ საძინებლის კედელზე ფანარს ანათებდა. და თუ საკმარისად გინახავთ „ზღაპრები ბნელი მხრიდან“ (Tales from the Darkside) ან „საიდუმლო მასალების“ ადრეული სერიები, სადაც მონსტრი არა იმდენად ბოროტმოქმედი, რამდენადაც პრობლემა იყო, რომლისთვისაც არავის უნდოდა შეხედვა, „ედვარდ მაკრატელხელა“ დავიწყებულ მოგონებად გევლინება. ის ატარებს იმავე ნერვულ, ნაზ განცდას, რასაც „ადამიანი-სპილოდან“ იღებ — ფილმის დამოკიდებულება იმ პერსონაჟის მიმართ, რომელიც არ ჯდება ჩარჩოებში და ამის გამო ბოდიშს არ იხდის. ბარტონი ამ სენსიტიურობას იმდენად კაშკაშა გარეუბანში ათავსებს, რომ ის თითქმის ზუზუნებს, და მთელი ადგილი უცებ უჩვეულოდ გამოიყურება, თითქოს ღიმილი თვალებს არ ემთხვევა. ფრანკენშტაინის ავტორი მერი შელიც კი გაიღიმებდა. ხალხს ეს ახლა ავიწყდება, მაგრამ 90-იანი წლების დასაწყისში „ედვარდ მაკრატელხელა“ იმდენად ნაზად მიიჩნეოდა, რომ თითქოს საშინელებათა ფილმების გვერდითაც არ უნდა მდგარიყო. მაგრამ თუ კანფეტისფერ ფერებს და Aqua Net-ის ნისლს მოაშორებთ, ფრანკენშტაინის ძვლები სწორედ იქაა. ციხესიმაგრე გადაკეთებული ლაბორატორიაა, გამომგონებელი მარტოსული მამაა, რომელიც ღმერთს თამაშობს აკანკალებული ხელებით, ხოლო ედვარდი... ედვარდი ყველაზე თანამგრძნობი მონსტრია, რაც ჟანრს უნახავს ბორის კარლოფის ქმნილების თვალების პირველად გახელის შემდეგ. ბარტონის ვერსიას ჩვეულებრივი „ადამიანი ქმნის ქმნილებას, ნანობს“ სქემისგან ის განასხვავებს, რომ ედვარდი არ არის ცუდი, საშიში ან ნაკლიანი — ის დაუმთავრებელია. ეს სხვა სახის ტკივილია. ფრანკენშტაინის ისტორიების უმეტესობა სიამაყეზეა აგებული; ეს კი მოპარულ შესაძლებლობაზე. ტრაგედია ის კი არ არის, რომ ის არსებობს, არამედ ის, რომ მას არასოდეს ეძლევა სრულფასოვანი არსებობის საშუალება. და ფილმის მწარე-ტკბილ ბუნებას კიდევ უფრო ამძაფრებს საშინელებათა ლეგენდა ვინსენტ პრაისი, რომელიც ედვარდის შემქმნელის როლში უკანასკნელად გვევლინება ისეთი ნაზი სევდით, რაც მთელ ფილმს მაქმანში გახვეულ დამშვიდობებას ჰგავს. და როდესაც ედვარდი ქვემოთა ქალაქში ჩადის, მაკრატლით ხელში, როგორც ბიჭი, რომელსაც ყველაფრის შეხების ეშინია, ის იქცევა იმად, რაშიც ყველა ფრანკენშტაინის ქმნილება იქცევა: სარკედ. მეზობლები თავიანთ ფანტაზიებს, შემდეგ კი შიშებს პროეცირებენ. ისინი იგონებენ ცოდვებს, რომლებიც მას არასოდეს ჩაუდენია, შემდეგ კი სჯიან მათთვის. „ედვარდ მაკრატელხელას“ ნამდვილი საშინელება ის გარეუბანია, რომელიც თბილად იღიმება, სანამ არ გადაწყვეტს, რომ ვიღაცის სისხლი სჭირდება. მაგრამ ბარტონი ედვარდამდე მოულოდნელად არ მისულა. თმის გელსა და შავ-თეთრ ზოლიან კოსტიუმებამდე დიდი ხნით ადრე, მან გადაიღო მოკლემეტრაჟიანი ფილმი სახელწოდებით „ფრანკენუინი“. ბავშვი, რომელიც თავის ძაღლ სპარკის აცოცხლებს, ქაღალდზე საყვარლად ჟღერს, მაგრამ მოკლემეტრაჟიან ფილმს ბარტონისეული მწუხარება გასდევს — ისეთი მწუხარება, რომელიც მოდის ადამიანისგან, რომელმაც იცის, როგორია მყიფე რაღაცის სიყვარული და შიში იმისა, რომ სამყარო სამართლიანად არ ითამაშებს. ეს მოკლემეტრაჟიანი ფილმი პრაქტიკულად ხელნაწერი მადლობაა ორიგინალური ფრანკენშტაინისადმი. აქაც არის ელვა სხვენში, პატარა ნაკერიანი ქმნილება, რომელსაც მხოლოდ იქ დაბრუნება სურს, სადაც ეკუთვნოდა, და მეზობლები მაშინვე გაგიჟდებიან, როგორც კი რამე უცნობი გამოჩნდება. მაგრამ ყველა ხუმრობისა და აშკარა მინიშნების ქვეშ, არის მოულოდნელად ნედლი პულსი — თითქოს ბარტონი არა იმდენად ხარკს უხდიდა, რამდენადაც რაღაცას არჩევდა, რისთვისაც ენა ჯერ არ ჰქონდა ნაპოვნი. დიუვალი მოსიყვარულე და გახსნილი დედაა ბარტონის 1984 წლის მოკლემეტრაჟიან ფილმში. მოკლემეტრაჟიანი ფილმი ზოგან მოუხერხებელია, მაგრამ მისი გულწრფელობა მაინც იჭრება. სპარკი არასოდეს გამოიყურება მონსტრად; ის უბრალოდ ძაღლია, რომელსაც კიდევ ერთი შანსი მიეცა, და ეს პატარა, თითქმის ჩვეულებრივი სიმართლე უფრო ძლიერად მოქმედებს, ვიდრე ნებისმიერი ვიზუალური ხრიკი. ახლა რომ უყურებ, გრძნობ, როგორ მიუახლოვდა ბარტონი იმას, რასაც წლების განმავლობაში მისდევდა: არა საშინელებას, არა პაროდიას, არამედ რბილ, დაღლილ პატარა გულისწყრომას, რომელიც ზის ყველაფერში, რასაც „მონსტრს“ ვუწოდებთ. როდესაც ბარტონი „ფრანკენუინს“ წლების შემდეგ დაუბრუნდა, stop-motion ვერსია არ აღიქმებოდა, როგორც რაიმე გრანდიოზული მხატვრული დეკლარაცია — ის ისე გამოიყურებოდა, თითქოს ადამიანმა საბოლოოდ აღიარა, რომ რაღაცას დიდი ხნის განმავლობაში ატარებდა და სჭირდებოდა მისი გულიდან ამოღება. სრულმეტრაჟიანი „ფრანკენუინი“ არ გამოიყურება „უფრო დიდ“ ფილმად, არამედ ისეთად, სადაც ბარტონს მეტი სივრცე ჰქონდა იმავე ჭრილობის გარშემო სასეირნოდ, რომელზეც მოკლემეტრაჟიან ფილმში მიანიშნებდა. არ არის დიდი სტილისტური „ტა-და“. ის უბრალოდ წყნარ, დაღლილ მწუხარებაში ეშვება. ვიქტორი აღარ თამაშობს უმცროს გამომგონებელს; ის უფრო იმ ბავშვს ჰგავს, რომელმაც ვერ გაარკვია, როგორ იცხოვროს იმ სიცარიელესთან, რასაც შინაური ცხოველი ტოვებს, ამიტომ აკეთებს ერთადერთ რამეს, რაც მისთვის აზრიანია, თუნდაც ეს იყოს ის, რასაც მოზრდილები კატეგორიულად გირჩევენ, არ შეეხოთ. „ედვარდ მაკრატელხელა“ ბარტონის შედევრია მიზეზის გამო. ის არის „ფრანკე“