1959 წელს, კვირა საღამოს, ტორონტოში მცხოვრებმა ახალგაზრდა მარკეტინგული კვლევის თანამშრომელმა, დონ მაკუილიამსმა, თავისი თანამოსახლე ფილმ „გაზლაითის“ განმეორებით ჩვენებაზე გაუშვა. როდესაც თანამოსახლე სახლში დაბრუნდა, დონმა ელემენტარული კითხვა დაუსვა: ღირს ნახვა? „დიახ“, – უპასუხა მეგობარმა, – „მაგრამ ის, რის გამოც ნამდვილად უნდა წახვიდე, მოკლემეტრაჟიანი ფილმია“. მეორე დღეს, მაკუილიამსი კვლავ კინოთეატრში წავიდა და ნორმან მაკლარენის „სერენალს“ (1959) მიაშტერდა – ფირზე ნაკაწრებით შექმნილ ექსპერიმენტულ ნამუშევარს, რომელსაც თავად რეჟისორი მოგვიანებით თავის ყველაზე ცუდ ნამუშევრად მიიჩნევდა. მაკუილიამსისთვის კი ეს საპირისპირო იყო. ფილმმა, რომელიც პირდაპირ 16 მმ ფირზე იყო ამოტვიფრული სტომატოლოგის ვიბრაციული ბურღით, დაამსხვრია ყველაფერი, რასაც ის კინემატოგრაფზე ფიქრობდა. „ბავშვობაში „ფანტაზია“ მქონდა ნანახი“, – იხსენებს ის, – „მაგრამ „სერენალი“ სრულიად აბსტრაქტული იყო. მან მთლიანად შეცვალა ჩემი წარმოდგენები იმის შესახებ, თუ რა იყო კინო.“ ამ ერთმა მოკლემეტრაჟიანმა ფილმმა განსაზღვრა ყველაფერი, რაც შემდგომ მოხდა: ათწლეულების მუშაობა კანადის ეროვნულ კინემატოგრაფიის საბჭოში (NFB) და მის გარშემო, ცხოვრება, რომელიც დოკუმენტურსა და ანიმაციას შორის მერყეობდა, და როლი, როგორც შემთხვევითი, ასევე მიზანმიმართული, NFB-ის მეხსიერების ერთ-ერთი ყველაზე ჯიუტი მცველის. ათწლეულების განმავლობაში, მაკუილიამსი თავისუფლად მოძრაობდა დოკუმენტურ და ექსპერიმენტულ ნამუშევრებს შორის, ხშირად აერთიანებდა ცოცხალ მოქმედებას, არქივებსა და ანიმაციას ისეთ ფილმებში, როგორიცაა „შემოქმედებითი პროცესი: ნორმან მაკლარენი“ (1990), „ნორმან მაკლარენი: ანიმაციური მუსიკოსი“ (2014) და „თერთმეტი ამაღელვებელი მომენტი ეველინ ლამბარტთან ერთად“ (2017), რომელიც მაკლარენის მრავალწლიან თანამშრომელს მისი ჩრდილიდან ამოჰყავს. მისი ისტორიული ესე-ფილმები — „გამვლელი“ (1995), „მეხუთე პროვინცია“ (2003) და „იყო დრო: ისტორიები კენიის კოლონიის უკანასკნელი დღეებიდან“ (2009) — მის პროდიუსერულ და სარედაქტორო ნამუშევრებთან ერთად გვხვდება ოსკარზე ნომინირებულ „ამომავალ მზეზე ტიანანმენის მოედანზე“. დაუმატეთ ამას წლები ნორვეგიაში ექსპერიმენტული ანიმაციისა და დოკუმენტური ფილმების სწავლება, კანადის მწერალთა გილდიის მრავალი ნომინაცია, „ფოკალ არქივის“ ორი ნომინაცია და ხანგრძლივი მოღვაწეობა NFB-ის ანიმაციურ სტუდიაში, და მიიღებთ დონალდ მაკუილიამსის პარადოქსს: არამულტიპლიკატორს, რომელიც ანიმაციის ერთ-ერთი ყველაზე სანდო მცველი გახდა. „დონალდ მაკუილიამსი განასახიერებს NFB-ის რისკის გაწევისა და შემოქმედებითი თანამშრომლობის სულისკვეთებას,“ – აღნიშნავს სიუზან გევრემონტი, მთავრობის კინოკომისარი და NFB-ის თავმჯდომარე. „ათწლეულების განმავლობაში, მან ხელი შეუწყო NFB-ის თხრობის ჩამოყალიბებას როგორც საკუთარი პოეტური, პიონერული ფილმებით, ასევე NFB-ის ანიმატორებისა და კინორეჟისორების თაობების მენტორობით.“ ეს საფუძვლები „სერენალამდე“ დიდი ხნით ადრე ჩაიყარა. ომისდროინდელ ინგლისში ბავშვობისას, მაკუილიამსი უსასრულო საათებს ატარებდა საოჯახო წიგნის, „ეს საოცარი წლები“ (These Tremendous Years) თვალიერებაში, რომელიც 1919-დან 1938 წლამდე გადაღებული ფოტოების კომპენდიუმი იყო. გვერდები სავსე იყო „ჰიტლერით, მკვლელებით, ლინდბერგით, მსგავსი რამეებით“ და ბიჭი მოიხიბლა ფოტოებით, როგორც ისტორიული არტეფაქტებით, გამოსახულებებით, რომლებსაც დრო ჰქონდათ შენახული. მამამისმა კიდევ ერთი შრე დაამატა. ომის დროს, მან შვილს უთხრა, რომ თუ ოდესმე მიეცემოდა შანსი, უნდა ენახა „დასავლეთის ფრონტზე არაფერია ახალი“, რადგან ის პირველ მსოფლიო ომს გერმანული მხრიდან აჩვენებდა. როდესაც მაკუილიამსი თერთმეტი წლის იყო, მან ფილმი ადგილობრივი, მოკრძალებული კინოთეატრის აბრაზე შენიშნა და შაბათ დღეს მარტო წავიდა. ახალგაზრდა გერმანელი პროტაგონისტის ყურებისას, რომელიც ფრანგმა სნაიპერმა ჩამოაგდო, მან გააცნობიერა, რომ კინო არ იყო მხოლოდ გართობა; რაღაც უფრო ღრმა იყო სასწორზე, თუნდაც ჯერ კიდევ ვერ ასახელებდა მას. მოგვიანებით, აფრიკაში სამხედრო სამსახურმა ის ნაირობიში ბანაკის ფოტო-ლაბორატორიაში მიიყვანა. მან იყიდა Kodak Retina 35 მმ კამერა, თავად ისწავლა ფოტოების დამუშავება და ბეჭდვა, და დაიწყო გამოსახულებების დაგროვება. მიუხედავად ამისა, მას არასოდეს მოსვლია აზრად, რომ ეს შეიძლება მისი კარიერა ყოფილიყო. 1950-იანი წლების შუა პერიოდში ინგლისში დაბრუნებულმა, ჯარში გატარებული დროითა და ბრიტანული რასიზმით შეწუხებულმა, მან თითქმის იმპულსურად გადაწყვიტა წასვლა. ახალი ზელანდიის სახლთან რიგი იდგა; კანადის საიმიგრაციო ოფისში კი არა. „შევედი და ბუკლეტები ვითხოვე,“ – იხსენებს ის. „ქალმა ისინი ცხაურის ქვეშ შემაცურა, შემომხედა და მითხრა: „ზემოთ ადით სამედიცინო შემოწმებისთვის.“ ერთ დღეში, ზედაპირული გამოკვლევის შემდეგ, ექიმმა/საიმიგრაციო ოფიცერმა ჰკითხა, სად უნდოდა წასვლა. მაკუილიამსმა, რომელიც მაშინ გადაზიდვების კომპანიაში მუშაობდა, ვანკუვერი შესთავაზა. „არა, ვანკუვერში ბევრი უმუშევრობაა,“ – მოვიდა პასუხი. „თქვენ ტორონტოში უნდა წახვიდეთ.“ მაკუილიამსმა მხრები აიჩეჩა და თანხმობა განაცხადა. ოთხი თვის შემდეგ, ის კანადისკენ მიმავალ გადაკეთებულ სამხედრო გემზე იმყოფებოდა და ჩავიდა 1956 წლის 23 ოქტომბერს, იმ დღეს, როდესაც უნგრეთის რევოლუცია დაიწყო. მისი ჩამოსვლიდან ერთი კვირის შემდეგ, ბრიტანეთმა, საფრანგეთმა და ისრაელმა სუეცში შეიჭრნენ. ტორონტოში ის სხვადასხვა სამსახურში იყო: „ტორონტო დეილი სტარი“, შემდეგ მარკეტინგული კვლევა. არაფერი ზუსტად არ ჯდებოდა. რაც დარჩა, იყო მისი მზარდი კინოფილია, უძრავი და მოძრავი გამოსახულებების მიზიდულობა და ის შემაწუხებელი, აბსტრაქტული პატარა ფილმი სახელად „სერენალი“. ცვლილება სწავლების გზით მოხდა. ბერლინგტონში მცხოვრებმა მეგობარმა მას ოთახი შესთავაზა, თუ ის ჰამილტონის პედაგოგიურ კოლეჯში ჩაირიცხებოდა. მაკუილიამსმა წინადადება მიიღო და აღმოჩნდა „წმინდა როზარიის“ კათოლიკურ დაწყებით სკოლაში, რომელსაც მონაზვნები ხელმძღვანელობდნენ. NFB-ის ონტარიოს დისტრიბუცია იმ დღეებში გარკვეულწილად არაფორმალური იყო. თანამშრომლები...